فصل دوّم تجديد حيات علم و ادب در اروپا « 1 » از قرن شانزدهم ميلادى به اين طرف ، در كليهء شئون اجتماعى ملل اروپا جنبشى عظيم پيدا شد و از لحاظ علمى و ادبى و اجتماعى و اقتصادى و سياسى ، انقلابهايى بزرگ به راه افتاد و از نويسندگان و دانشمندان در همه جا ، نوابغى ظهور كرد و اختراعات و اكتشافاتى فراوان ، در كليهء رشته‌هاى علمى ، به عمل آمد . چندين واقعهء مهم به اين تغيير حال و سرعت ترقى مدد رساند كه بايد تفصيل آنها را در كتابهاى تاريخ جستجو كرد . ولى در ميان اين وقايع ، آنچه از همه مهمتر بود ، بعضى پيشامدهاى سياسى است كه در كشورهاى آمريكا و نفوذهاى تجارى و اقتصادى و بسط سياستهاى استعمارى در ساير كشورهاى جهان و باز از همهء اينها مهمتر علتى است كه بايد آن را علت العلل تكان خوردن اروپاييان و انگيزهء اصلى ترقى و پيشرفت سريع آنان دانست ، و آن تعصب شديد مذهبى بين مسيحيت و اسلام از يكسو و رقابت سخت ميان ملل اروپا و تحريك غيرت ملى در آنان از سويى ديگر است . تعصب مذهبى را بايد عاملى مهمتر به حساب آورد زيرا مقدمات آن قبلا فراهم شده بود و پيدايش جنگهاى صليبى از نشانه‌هاى آشكار آن به شمار مىآيد . ازاين‌رو اروپاييان كاملا مستعد شده بودند تا بهر وسيلهء ممكن ، خود را از زير فشار خردكنندهء استعمار علمى اسلام نجات دهند . توضيح آنكه در مدت چند قرن كه فقط ترجمه‌هاى كتب فلسفى و علمى اسلامى در دانشگاههاى اروپا تدريس مىشد ، دانشمندان اروپا ، بهروقت در مباحثات خود به مشكلى برمىخوردند براى حل آن به

--> ( 1 ) . Renaissance